Lustro nie kłamie, ale literatura potrafi je mocno wykrzywić

W Bibliotece Niepołomice zwykła tafla szkła stała się wejściem do mitów, baśni i najbardziej nieoczywistych zakamarków literatury. Rozmowa o motywie lustra szybko wyszła poza pytanie o wygląd - dotknęła narcyzmu, tożsamości, lęku, pragnień i tego, jak widzą nas inni.

• Motyw lustra w literaturze prowadzi od Narcyza do Doriana Graya
• Zwierciadło potrafi być bronią, przejściem i pułapką
• Marcin Urban przypomniał, że własnego odbicia nie warto brać za całą prawdę

Motyw lustra w literaturze prowadzi od Narcyza do Doriana Graya

Punktem wyjścia było słynne „Lustereczko, powiedz przecie…”. Dalej pojawiła się etymologia: angielskie i francuskie określenia lustra wywodzą się od łacińskiego mirari, czyli podziwiać. To naturalnie skierowało rozmowę ku Narcyzowi, zakochanemu we własnym odbiciu, oraz pytaniu, kiedy zachwyt nad sobą zamienia się w destrukcyjne samouwielbienie.

W literackim lustrze odbijają się też ambicje i zazdrość. Zła królowa z baśni braci Grimm nie potrafi pogodzić się z tym, że Śnieżka jest piękniejsza. Podobny rozdźwięk między powierzchownością a wnętrzem widać w „Portrecie Doriana Graya” Oscara Wilde’a - bohater zachowuje młodzieńczą urodę, podczas gdy jego portret przejmuje ślady moralnego upadku.

Nie każdy jednak chce patrzeć na siebie. Dla Wokulskiego z „Lalki” i bohaterki „Cudzoziemki” Marii Kuncewiczowej odbicie staje się spotkaniem ze starością i przemijaniem. Ijon Tichy z prozy Stanisława Lema nie potrafi rozpoznać własnego odbicia, a wampiry nie widzą go wcale. Literatura pokazuje również lustro społeczne - własny obraz budowany w spojrzeniach innych ludzi. Izabela Łęcka dostrzega swoją wartość przede wszystkim w oczach Wokulskiego.

Zwierciadło potrafi być bronią, przejściem i pułapką

W mitach lustro nie służy wyłącznie do oglądania twarzy. Perseusz pokonał Meduzę, korzystając z wypolerowanej tarczy, w której widział odbicie Gorgony, ale nie musiał patrzeć w jej śmiercionośne oczy. Podobny sposób walki znamy z polskiej legendy o szewczyku i Bazyliszku. Motyw powraca także w „Harrym Potterze i komnacie tajemnic”, gdzie bohaterowie unikają zgubnego spojrzenia Bazyliszka, widząc jedynie jego odbicie.

Lustro może również otwierać drzwi do innego świata. Najbardziej oczywistym przykładem pozostaje Alicja Lewisa Carrolla, ale podobnych przejść jest w literaturze znacznie więcej. Wspomniane podczas spotkania „Lustro pana Grymsa” i „Lustrzanna” prowadzą w stronę fantastyki, a lustro Twardowskiego otwiera perspektywę kontaktu ze światem duchów i przywołania Barbary Radziwiłłówny.

Tafla może pokazywać nie tylko inną przestrzeń, lecz także przeszłość, przyszłość, ukrytą prawdę albo najgłębsze pragnienia. Tak działają między innymi zwierciadła znane z „Władcy pierścieni”, baśniowych opowieści oraz „Harry’ego Pottera i kamienia filozoficznego”. Zdarza się jednak, że zamiast odpowiedzi pojawia się dezorientacja. Labirynt luster miesza rzeczywistość z iluzją, a krzywe zwierciadła celowo deformują obraz.

✨ Właśnie tu motyw lustra spotyka się z satyrą i groteską. W „Weselu”, „Ferdydurke” czy „Procesie” odbicie nie jest już portretem jednej osoby, ale sposobem pokazania społeczeństwa, jego póz i mechanizmów. Bohater Kafki został odczytany jako ktoś, kto zamiast twarzy ma lusterko - każdy czytelnik może zobaczyć w nim własne doświadczenie.

Marcin Urban przypomniał, że własnego odbicia nie warto brać za całą prawdę

Rozmowę zamknęła poezja Marcina Urbana. Autor przeczytał wiersze poświęcone lustrom, a jeden z nich prowadził słuchaczy przez dobrze znane, choć nieco podejrzane odbicie: prawą rękę widzimy po lewej stronie, przedziałek zmienia kierunek, a napisy na ubraniu tracą sens.

„Morał wynika z tego, że gdy chcesz ocenić
co masz w sobie dobrego, a co trzeba zmienić…
patrzenie w lustro to jest… nie najlepszy sposób…
lepiej spojrzeć na siebie wzrokiem innych osób!”

To trafne podsumowanie całego spotkania. Literatura od wieków pokazuje, że lustro nigdy nie jest tylko lustrem. Raz ostrzega przed próżnością, innym razem pomaga pokonać potwora, odsłania przyszłość albo prowadzi do świata, którego nie da się znaleźć na zwykłej mapie. A czasem przypomina po prostu, że o człowieku mówi więcej jego relacja z innymi niż własne odbicie. 📚

na podstawie: Biblioteka Niepołomice.